Daily Archives: September 27, 2012

ಬಯಲುಸೀಮೆಯ ಬರಡಲ್ಲಿ ಭಾಗೀರಥಿ…


– ರವಿ ಕೃಷ್ಣಾರೆಡ್ಡಿ


ಕಳೆದ ರಾತ್ರಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಮಳೆಯಾಯಿತು. ಕಳೆದ ಕೆಲವು ದಿನಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಬಿಸಿಲ ಬೇಗೆ ಮತ್ತು ಸೆಕೆ ಬೇಸಿಗೆಯನ್ನು ಮೀರಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಇಂದು ಮತ್ತೆ ಧಗೆ.

ಎರಡು ದಿನಗಳ ಹಿಂದೆ ಊರಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದೆ. ತೋಟದಲ್ಲಿನ ತೆಂಗಿನ ಮರಗಳ ಕೆಳಗೆ ತಿಂಗಳ ಹಿಂದೆ ಹುಲುಸಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದ ಹುಲ್ಲು ಬಾಡಿ ಒಣಗುತ್ತಿತ್ತು. ಕಳೆ ಗಿಡಗಳು ಸಾಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಮನೆಯ ಮುಂದಿನ ಶ್ರೀಗಂಧದ ಮರದ ಎಲೆಗಳು ಸುಟ್ಟು ಕರಕಲಾಗುವ ಹಂತ ತಲುಪಿದ್ದವು. ಆ ಮರದ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಅಷ್ಟು ದೈನೇಸಿ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದ ನೆನಪಿಲ್ಲ. ಇದು ಮಳೆಗಾಲ.

ವರ್ಷದ ಹಿಂದೆ ಸುಮಾರು ಇಪ್ಪತ್ತು ಹಣ್ಣಿನ ಗಿಡಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟಿದ್ದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಈ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾದ ನೀರಿನ ಆರೈಕೆ ಇಲ್ಲದೆ ಒಂದಷ್ಟು ಗಿಡಗಳು ಸತ್ತಿದ್ದವು. ಎರಡು ಆವೊಕಾಡೊ (ಬೆಣ್ಣೆ ಹಣ್ಣು) ಗಿಡಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡು ಅಡಿಕೆ ಗಿಡಗಳಂತೂ ಮೊದಲೆ ಒಣಗಿ ಸತ್ತುಹೋಗಿದ್ದವು. ತಿಂಗಳ ಹಿಂದೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಚೂರುಪಾರು ಮಳೆಗೆ ಜೀವ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಗಿಡಗಳಿಗೆ ಎರಡು ವಾರದ ಹಿಂದೆ ಪಾತಿ ಮಾಡಿದ್ದೆ. ಕೊಟ್ಟಿಗೆ ಗೊಬ್ಬರ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಎರಡು ಕೆಜಿ ಯೂರಿಯಾ ತಂದಿದ್ದೆ. ನನ್ನಮ್ಮ ’ಅದನ್ನು ಎಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಗಿಡಗಳಿಗೆ ಹಾಕಿಬಿಟ್ಟೀಯಾ, ನೀರು ಹಾಕದೆ ಇದ್ದರೆ ಎಲ್ಲಾ ಸುಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತವೆ’ ಎಂದು ಗದರಿದ್ದಳು. ಹೇಗೂ ಮಳೆ ಬರಲೇಬೇಕು, ಬಂದ ತಕ್ಷಣ ಹಾಕು ಎಂದು ಅವಳಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೆ. ಈ ವರ್ಷವಾದರೂ ಆ ಹಣ್ಣಿನ ಗಿಡಗಳು ನೆಲದ ಆಳಕ್ಕೆ ಬೇರು ಬಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಬೆಳೆದರೆ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೇಗೊ ಬದುಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಎನ್ನುವ ಆಶಾವಾದ ನನ್ನದು.

ಆದರೆ, ಈ ಮಳೆ? ಚಿಕ್ಕವರಿದ್ದಾಗ ಜುಲೈನಿಂದ ನವೆಂಬರ್ ತಿಂಗಳುಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೆಸರನ್ನು ತುಳಿದೂ ತುಳಿದೂ ಕಾಲ್ಬೆರಳುಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಬರುವ ಕೆಸರು ಗುಳ್ಳೆಗಳ ತುರಿತದ್ದೇ ಸಮಸ್ಯೆ. ಆಗಲೂ ಏಳೆಂಟು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಗೆ ಅತಿವೃಷ್ಟಿ-ಅನಾವೃಷ್ಟಿಯ ಚಕ್ರ ಇತ್ತು. ಆದರೆ, ಈ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಕೈಕೊಟ್ಟಿದ್ದು ಮತ್ತು ಅದು ಜನರನ್ನು ತಟ್ಟುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿರಲಿಲ್ಲ. ನೆನ್ನೆ ತಾನೆ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮಳೊಬ್ಬಳೊಂದಿಗೆ ಮಳೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಆಕೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತು: “ಜನರದ್ದು ಬಿಡು, ದನಕರುಗಳ ಕತೆ ಹೇಳು.”

ಬಯಲುಸೀಮೆಯಲ್ಲಿ ದನಎಮ್ಮೆಆಡುಕುರಿಗಳನ್ನು ಸಾಕುತ್ತಿರುವವರ ಮಾನಸಿಕ ಸ್ಥಿತಿ ಈ ವರ್ಷ ಖಂಡಿತ ಕೆಟ್ಟಿದೆ. ಮನುಷ್ಯ ಹೇಗೋ ಕಾಡಿ-ಬೇಡಿ ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಆ ಸಾಕುಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ? ಒಣಗಿದ ಹುಲ್ಲಿನ ದಾಸ್ತಾನು ಮುಗಿದಿದೆ. ಬಯಲೆಲ್ಲ ಮಣ್ಣಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸಾಕುತ್ತಿರುವ ಮನೆಯ ಜನ ತಮ್ಮ ದನಕರುಗಳಿಗೆ ಮೇವು ಒದಗಿಸಲಾಗದೆ ದುಗುಡ ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

***

ಕಳೆದ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ಬೇರೆಬೇರೆ ಕಡೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅದರಲ್ಲೂ ರಾಜ್ಯದ ಬಯಲುಸೀಮೆಯ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ನೀರಾವರಿ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸಿಕೊಂಡ ಪ್ರಗತಿಪರ ರೈತರ ತೋಟಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ನೀರೊಂದಿದ್ದರೆ ಈ ಜನ ಇಲ್ಲಿ ನಂದನವನ್ನೇ ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾರೆ ಎನ್ನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಬಿಜಾಪುರ-ಬೀದರ್‌ಗಳ ಬಯಲುಸೀಮೆಯ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟಿಷ್ಟು ನೀರಿನ ಆರೈಕೆ ಇದ್ದರೆ ಸಾಕು, ಹಣ್ಣಿನ ಮತ್ತು ತರಕಾರಿ ಬೆಳೆಗಳಂತೂ ಹುಲುಸಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಅದ್ಭುತ ಇಳುವರಿ ಕೊಡುತ್ತವೆ. ಆದರೆ, ನೀರಾವರಿ ಇಲ್ಲದ ಕಡೆ ನೀರಿನದೇ ಸಮಸ್ಯೆ. ಇದ್ದ ಕಡೆ ಮತಿಯಿಲ್ಲದ ಕೃಷಿಪದ್ದತಿಗಳು.

ಕಳೆದ ವರ್ಷ ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಿಜಾಪುರದ ಬಳಿಯ ಸಂಗಾಪುರ ಎನ್ನುವ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿದ್ದೆ. ಅದು ಅಲ್ಲಿಯ ಯಕ್ಕುಂಡಿ ಕೆರೆಗೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವ ಊರು. ಈ ಕೆರೆ ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಗೆ ಕಟ್ಟಲಾಗಿರುವ ಚಿಕ್ಕಪಡಸಲಗಿ ಬ್ಯಾರೇಜ್‌ಗೆ ಸುಮಾರು ಹದಿನೈದು ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ನನಗೆ ಗೊತ್ತಾದ ಮಾಹಿತಿ ಪ್ರಕಾರ ಅಲ್ಲಿಯ ಸ್ಥಳೀಯ ಶಾಸಕ ಎಂ.ಬಿ. ಪಾಟೀಲ್ ಮುತುವರ್ಜಿ ವಹಿಸಿ ಚಿಕ್ಕಪಡಸಲಗಿಯಿಂದ ಏತ ನೀರಾವರಿ ಮೂಲಕ ಯಕ್ಕುಂಡಿ ಕೆರೆಗೆ ನೀರು ಹರಿಸುವ ಯೋಜನೆಗೆ ಓಡಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಕಾಲುವೆ, ಪಂಪ್‍ಸೆಟ್ ಕೆಲಸ, ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲವೂ ಮುಗಿದು ಸುಮಾರು ಒಂದು ವರ್ಷ ಆಗುತ್ತ ಬಂದಿದೆ. ಆದರೆ ಆ ಕೆರೆಗೆ ಇನ್ನೂ ನೀರು ಬಂದಿಲ್ಲ. ಅದರ ಮೇಲಿನ ಕೆರೆಗೆ ಬಂದಿದೆಯಂತೆ. ಒಂದು ಹತ್ತು-ಹದಿನೈದು ದಿನ ಸತತ ವಿದ್ಯುತ್ ಕೊಟ್ಟು ನೀರು ಹರಿಸಿದರೆ ಯಕ್ಕುಂಡಿ ಕೆರೆ ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯ ನೀರು ಕುಡಿಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಆ ಊರಿನ ನನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತ ಹೇಳುವ ಪ್ರಕಾರ ಸಚಿವ ಮುರುಗೇಶ್ ನಿರಾಣಿ ಅದನ್ನು ಬೇಕಂತಲೇ ಆಗಗೊಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ, ಈ ಯೋಜನೆಯ ಹೆಸರು ಶಾಸಕ ಎಂ.ಬಿ. ಪಾಟೀಲ್‌ಗೆ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು.

ಇರಲಿ. ಇಂದಲ್ಲ ನಾಳೆ ಸಣ್ಣಮನಸ್ಸಿನ ದುಷ್ಟರೂ ಎಲ್ಲರಂತೆ ಮಣ್ಣಾಗುತ್ತಾರೆ, ಇಲ್ಲವೇ ಕಾಲ ಅದಕ್ಕೂ ಮೊದಲೆ ಕೆಲವರನ್ನು ಗುಡಿಸಿ ಬಿಸಾಕುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಕುಂಡಿ ಕೆರೆ ಈ ವರ್ಷವಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮುಂದಿನ ವರ್ಷವಾದರೂ ಕೃಷ್ಣೆಯ ನೀರು ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಇದೆಲ್ಲದರ ಜೊತೆಜೊತೆಗೆ ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಭದ್ರಾ ನದಿಯ ನೀರು ತರಬೇಕೆಂದು ಹೋರಾಟ ನಡೆದಿದೆ. ಹೇಮಾವತಿಯ ನೀರು ಶಿರಾ ದಾಟಿ ಮಧುಗಿರಿ ಕಡೆಗೆ ಬಸಿಯುತ್ತಿದೆ. ಕೋಲಾರ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ನೇತ್ರಾವತಿ ನೀರು ತರಬೇಕೆಂದು ಜನಾಭಿಪ್ರಾಯ ರೂಪಿಸುವ ಕೆಲಸ ನಡೆದಿದೆ.

ಆದರೆ, ನನ್ನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇರುವುದು, ಅದಾದ ನಂತರ ಏನು? ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು, ಜಲಾಶಯ ನಿರ್ಮಿಸಿ, ನೀರನ್ನು ನೂರಾರು ಅಡಿ ಮೇಲೆತ್ತಿ ಹೇಗೆಹೇಗೋ ಸಾಗಿಸಿ ಬಯಲುಸೀಮೆಗೆ ತರುವ ನೀರಿನ ಬಳಕೆ ಹೇಗೆ? ಇದು ಜಲಾಶಯ ಕಟ್ಟುವ ಕನ್‌ಸ್ಟ್ರಕ್ಷನ್ ಕಂಪನಿಗಳ ಸಮಸ್ಯೆ ಅಲ್ಲ. ನಾಡಿನ ಜನರದ್ದು. ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಮುಖಂಡರದ್ದು. ಆದರೆ ಏನಾಗಿದೆ?

ನಮ್ಮ ರಾಜ್ಯದ ಬಯಲುಸೀಮೆಯಲ್ಲಂತೂ ಊರಿಗೊಂದು ಕೆರೆ ಇದೆ. ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರನ್ನು ನಿರ್ವಸಿತರನ್ನಾಗಿಸಿ, ನಿಸರ್ಗದ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ತಿಂದು ನಿರ್ಮಿಸುವ, ಜಾಗತಿಕ ತಾಪಮಾನ ಹೆಚ್ಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪಾಲೂ ಇರುವ  ಬೃಹತ್ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳ ನಿರ್ಮಾಣವಿಲ್ಲದೆ ಈ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯ ಒದಗಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿದೆ. ಬಹುಪಾಲು ಎಲ್ಲಾ ಕೆರೆಗಳು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿವೆ. ಮೇಲಿನ ಕೆರೆಗೆ ನೀರು ಬರುವ ಹಾಗೆ ನೋಡಿಕೊಂಡರೆ ಸಾಕು. ಆ ಕೆರೆ ತುಂಬಿಸಿದಾಕ್ಷಣ ಕೆಳಗಿನ ಕೆರೆಗೆ ನೀರು ಹೋಗುವ ಎಲ್ಲಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳೂ, ಕಾಲುವೆಗಳೂ, ಸಂಪರ್ಕ ಜಾಲಗಳೂ ಇವೆ. ಹೊಸದಾಗಿ ನೂರಾರು ಅಡಿ ಆಳದ ಕಾಲುವೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ.  ಮೇಲೆ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿರುವ ಯಕ್ಕುಂಡಿ ಕೆರೆಗೆ ನೀರು ಹರಿಸುವ ಯೋಜನೆ ಒಂದು ಅದ್ಭುತವಾದ ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವ ಚಿಂತನೆ . ಆದರೆ, ನೀರಾವರಿ ಎಂದಾಕ್ಷಣ ನಮ್ಮಜನರಿಗೆ, ಬಿಲ್ಡರ್ಸ್‌ಗೆ, ರಾಜಕಾರಣಿಗಳಿಗೆ ನೆನಪಿಗೆ ಬರುವುದು ಬೃಹತ್ ಅಣೆಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ಎಡದಂಡೆ ಮತ್ತು ಬಲದಂಡೆ ಕಾಲುವೆಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಉಸ್ತುವಾರಿಯಲ್ಲಿ ಲಪಟಾಯಿಸುವ ಕೋಟ್ಯಾಂತರ ರೂಪಾಯಿಗಳು.

ಮತ್ತು, ನೀರಾವರಿ  ಎಂದಾಕ್ಷಣ ರೈತನಿಗೆ ಗೊತ್ತಿರುವುದು, ಕಬ್ಬು ಮತ್ತು ಬತ್ತ.

ನೂರಾರು ಕಿ.ಮೀ.ಗಳ ದೂರದಿಂದ ಬರುವ ನೀರನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎನ್ನುವ ಜ್ಞಾನವನ್ನೇ ನಮ್ಮ ರೈತರಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗಿರುವ ಜ್ಞಾನ ಕೆಸರು ಗದ್ದೆ ಮಾಡಿ ಬತ್ತ ಬೆಳೆಯುವುದು, ಮತ್ತು ಕಬ್ಬು ಬೆಳೆದು ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿಗೆ ಸಾಗಿಸುವುದು. ಪ್ರತಿ ಸಲವೂ ಅದೇ ಬೆಳೆ. ಸಾರ ಹಿಂಗಿಹೋದ ಭೂಮಿಗೆ ಅಪಾರ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕೃತಕ ರಾಸಾಯನಿಕ ಗೊಬ್ಬರಗಳ ಸುರಿವು. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಇದು ಹೀಗೆ ಎಷ್ಟು ದಿನ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಆಗುವ ಕೆಡಕುಗಳೇನು, ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಒಳಿತು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ನೈತಿಕವಾಗಿ ಬದುಕುವ ಮಾದರಿಯೇ ಇಲ್ಲವೇ, ಎಂಬಂತಹ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಎತ್ತುತ್ತಿಲ್ಲ.

ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಸಾಮುದಾಯಿಕ ದೂರದೃಷ್ಟಿ (collective vision) ಯಾಕಿಷ್ಟು ದುರ್ಬಲವಾಗಿದೆ?

ನಮ್ಮ ಸಮಾಜದ ಚಿಂತನೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೀರಾವರಿ ವಿಷಯಕ್ಕೆ, ಆದಷ್ಟು ಬೇಗ ಬದಲಾಗಬೇಕಿದೆ. ಈಗಾಗಲೆ ಬೆಂಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವಿಭಜಿತ ಕೋಲಾರ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಬೋರ್‌ವೆಲ್‌ಗಳ ಆಳ ಸಾವಿರ ಅಡಿ ಮುಟ್ಟಿ ಅದನ್ನು ದಾಟುತ್ತಿದೆ. ಒಂದು ಬೋರ್‌ವೆಲ್ ಕೊರೆಸಿ ಅದಕ್ಕೆ ಪಂಪ್ ಮತ್ತು ಮೋಟಾರ್ ಅಳವಡಿಸಲು ಎರಡು-ಮೂರು ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಮೀರಿ ಖರ್ಚಾಗುತ್ತಿದೆ. ಆರುನೂರು ಏಳುನೂರು ಅಡಿಗಳ ಆಳದಿಂದ ನೀರೆತ್ತಲು ಬಹಳ ವಿದ್ಯುತ್ ಖರ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಇಡೀ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಜಾಗತಿಕ ತಾಪಮಾನದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿಷವರ್ತುಲವನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಬದಲಾಗಬೇಕಾದರೆ ಬಯಲುಸೀಮೆಯಲ್ಲಿ ಬೋರ್‌ವೆಲ್ ನೀರಾವರಿ ಮಾಡುವ ರೈತರು ಹನಿನೀರಾವರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇಲ್ಲದ ಯಾವ ಕೃಷಿಯನ್ನೂ ಮಾಡಬಾರದು. ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ನೀರು ಬೇಡುವ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸುವುದು ಅನೈತಿಕ ಎನ್ನಿಸುವ ಅರಿವು ಹುಟ್ಟಬೇಕು. ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಈಗೀಗ ಹನಿನೀರಾವರಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ ನನಗೆ ತಿಳಿದ ಪ್ರಕಾರ ಅದಕ್ಕೆ ಕೃಷಿ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಸಮಸ್ಯೆ ಮತ್ತು ಕಮ್ಮಿಯಾಗುತ್ತಿರುವ ನೀರಿನ ಸಮಸ್ಯೆ ಕಾರಣವೇ ಹೊರತು ಅದು ಪ್ರಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ರೈತಸಮುದಾಯ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ತೀರ್ಮಾನವಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ತಿಳುವಳಿಕೆಯನ್ನು ಕೊಡಬೇಕಾದವರು ಯಾರು? ಸರ್ಕಾರವಲ್ಲದೆ ಇನ್ಯಾರು? ಕೃಷಿ ಇಲಾಖೆಗಿಂತ ಪವಿತ್ರವಾದ ಇಲಾಖೆ ಈ ಸರ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದಿರಲು ಸಾಧ್ಯವೇ? ಆದರೆ ಎಂತಹವರು ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ಕೃಷಿ ಸಚಿವರು?

ಮತ್ತು, ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯೂ ಮಾಡುವಂತೆ, ಬಿಜಾಪುರದ ಬಳಿಯ ಯಕ್ಕುಂಡಿ ಕೆರೆಗೆ ನೀರು ಬಂದ ತಕ್ಷಣ ಆ ಕೆರೆಗೇ ಮೋಟಾರ್ ಇಟ್ಟು ಅಥವ ಕೆಳಗಿನ ಜಮೀನುಗಳಲ್ಲಿ ಬೋರ್ ಕೊರೆಸಿ ಕಿ.ಮೀ.ಗಟ್ಟಲೆ ನೀರು ಪಂಪ್ ಮಾಡಿ ಅಲ್ಲಿಯ ರೈತರು ಕಬ್ಬು ಬೆಳೆಯಲಿದ್ದಾರೆ. ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಕಬ್ಬಿನ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿಗಳೆ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿವೆ. ನೀರು ಇದೆ ಅಂದರೆ ಕಬ್ಬು ಬೆಳೆ ಎನ್ನುವ no-brainer ಚಿಂತನೆಗೆ ರೈತ ಅಲ್ಲಿ ಒಗ್ಗಿಹೋಗಿದ್ದಾನೆ. ನನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತನೂ ಎರಡು ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದ ಕೆರೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಜಮೀನಿಗೆ ನೀರು ಪಂಪ್ ಮಾಡುವ ಎಲ್ಲಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನೀರಿನ ಬರುವಿಗೆ ವರ್ಷದಿಂದ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಹನಿ ನೀರಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಎಕರೆ ಜಮೀನನ್ನು ಸಾಕಬಹುದಾದಷ್ಟು ನೀರನ್ನು ಅರ್ಧ ಎಕರೆ ಕಬ್ಬಿಗೆ ಉಣಿಸಲು ಅವನಂತೆ ಅವನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಹಳ್ಳಿಯ ಜನ ತುದಿಗಾಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ.

ಆದರೆ, ಈ ಕೆರೆಯ ನೀರನ್ನು ಹನಿನೀರಾವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಬಳಸಬೇಕು ಎಂದು ಕಟ್ಟುಪಾಡು ಮಾಡಿದರೆ ಹೇಗೆ? ಕೆರೆಯ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಒಂದೆರಡು ಎಕರೆಯಲ್ಲಿ ಸೋಲಾರ್ ಪ್ಯಾನೆಲ್‌ಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಉತ್ಪಾದಿಸಿದ ವಿದ್ಯುತ್‌ನಿಂದ ಮೋಟಾರ್‌ಗಳನ್ನು ಓಡಿಸಿ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಜಮೀನುಗಳ ಹನಿನೀರಾವರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಅದನ್ನು ಲಿಂಕ್ ಮಾಡುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸರ್ಕಾರವೇ  ಮೊದಲು ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ಉತ್ತಮವಲ್ಲವೇ? ರೈತರು ಪೋಲು ಮಾಡುವ ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ನೀರು ಎರಡೂ ಉಳಿಯುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಪರ್ಯಾಯ ಚಿಂತನೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಚಾಲ್ತಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. ರೈತರು ವಿವಿಧ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪೂರ್ವಿಕರು ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಕಂಡುಕೊಂಡ ಮಿಶ್ರ ಬೆಳೆ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸುತ್ತಾರೆ. ನೆಲದ ಸತ್ವ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸಾವಯವವಾಗಿ ಒಂದು ನಾಗರೀಕತೆ ಧನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆಯೇ ಮಾಡಬೇಕಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮವಾದ ಇನ್ನೊಂದು ಮಾರ್ಗವೂ ಇರಬಹುದು. ಇನ್ನೂ ಹಲವಾರೇ ಇರಬಹುದು. ಆದರೆ, ಇಂತಹ ಯೋಚನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಹೇಗೆ? ಮಾಡಬೇಕಾದವರು ಸರಿಯಾದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕು. ನಮ್ಮ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು ಇಂತಹುದನ್ನು ಚಿಂತಿಸಬೇಕು. ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಸಂಬಂದ್ಗಪಟ್ಟ ವಿಭಾಗಗಳ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರುಗಳು  ಕ್ಷೇತ್ರ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಬೇಕು.  ಕೃಷಿ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಪರ್ಯಾಯಗಳನ್ನೂ ಪರಿಹಾರಗಳನ್ನೂ ಪರಿಚಯಿಸಬೇಕು. ಸರ್ಕಾರದ ಕೃಷಿ ಇಲಾಖೆ ಅದನ್ನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿ ಯೋಗ್ಯವಾದದ್ದನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಬೇಕು. ಆದರೆ… ನಮ್ಮ ಇಡೀ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕೆಟ್ಟಿದೆ. ಒಂದು ಇಲಾಖೆ ಇನ್ನೊಂದರ ಜೊತೆ ಜ್ಞಾನವಿನಿಮಯದ, ಜೊತೆಗೂಡಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಯೋಗ್ಯರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ಕುಲಪತಿಗಳಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆ ಹುದ್ದೆಗಳಂತೂ ಬಿಕರಿಗಿವೆ. ಕೃಷಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಏನು ಮಾಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ರೈತರಿಗೂ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ನೀರಾವರಿ ಇಲಾಖೆ ಹಳೆ ಕಾಲದ ಡ್ಯಾಮು-ಕೆನಾಲ್ ಮನಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದು ಅದಕ್ಕೆ ಮೀರಿದ ಪರ್ಯಾಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಕೃಷಿ ಇಲಾಖೆ ಅತ್ಯಂತ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಖಾತೆ ಎಂದು ಯಾರಿಗೂ ಅನ್ನಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲೊಬ್ಬ ವಿಷನರಿ ತರಹದ ಯೋಗ್ಯ ಮನುಷ್ಯ ಇರಬೇಕು ಎಂದು ಯಾರಿಗೂ ಅನ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಇಂತಹುದೊಂದು ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನರ್ಹರನ್ನು ಅಯೋಗ್ಯರನ್ನು ಜನಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಾಗಿ ಆರಿಸಿರುವ ನಾವೇ ಕಾರಣ ಇರಬಹುದೆ ಎನ್ನುವ ಸಂಶಯವೂ ಜನರಿಗೆ ಬರುತ್ತಿಲ್ಲ. ನಾವು ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ಯಾವುದೇ ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಅನ್ಯರೇ ಕಾರಣ, ನನ್ನಿಂದ ಯಾವ ತಪ್ಪೂ ಇಲ್ಲ ಎನ್ನುವ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಸಮಾಜ ಮುಟ್ಟಿದೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವ ನಡುಗಡ್ಡೆಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಅದು ಸಮಾಜದ ಒಟ್ಟು ಅರಿವಿಗೆ ಬರುತ್ತಿಲ್ಲ.

ಈ ಮಧ್ಯೆ, ಬಯಲುಸೀಮೆಯಲ್ಲಿ ದನಕರುಗಳು ಸಾಯುತ್ತಿವೆ. ತನ್ನನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಗೌರವಿಸದ ಹುಲುಮಾನವರ ಮೇಲೆ ಭಾಗೀರಥಿ ಈ ವರ್ಷ ಮುನಿದಿದ್ದಾಳೆ. ಮುಂದಿನ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ರಾಗಿ-ಜೋಳ, ಬೇಳೆ-ಕಾಳು, ಅಡಿಗೆ ಎಣ್ಣೆಯ ಬೆಳೆ ಗಗನಕ್ಕೇರಲಿದೆ. ನೂರಾರು, ಸಾವಿರಾರು ಮೈಲುಗಳ ದೂರದಿಂದ ಬರುವ ಅಕ್ಕಿ ಮಾತ್ರ ಎಂದಿನಂತೆ ಯಥೇಚ್ಚವಾಗಿ–ಆದರೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೆಲೆಗೆ–ಸಿಗಲಿದೆ. ಬಾಟಲ್ ನೀರಿಗಿಂತ ಕಮ್ಮಿ ಬೆಲೆಯ ಹಾಲಿನ ಬೆಲೆಯೂ ಹೆಚ್ಚಲಿದೆ.  ಮುಂದಿನ ವರ್ಷ ಬಡವನ ಪಾಡು ಈ ವರ್ಷದ ದನಗಳ ಗೋಳಾಗಲಿದೆ. ಅಷ್ಟೊತ್ತಿಗೆ ರಾಜ್ಯದ ಜನತೆ ಈ ಎಲ್ಲಾ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಹೊರಗಿಟ್ಟು ಜಾತಿ-ಹಣದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಸರ್ಕಾರ ಬಂದಿರುತ್ತದೆ. ಹೊಸ ವೈದ್ಯ  ಹಳೆಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮುಂದುವರೆಸುತ್ತಾನೆ.

ನಿಸರ್ಗ ಮುನಿಯುವವರೆಗೂ ಇದು ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಸಮುದಾಯವಾಗಿ ನಾವು ಏನಾದೆವು?

ಪ್ರಜಾ ಸಮರ – 3 (ನಕ್ಸಲ್ ಕಥನ)


– ಡಾ.ಎನ್.ಜಗದೀಶ್ ಕೊಪ್ಪ


ನಕ್ಸಲರ ಹೋರಾಟದ ಕಥನವೆಂದರೆ, ಒಂದರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇದು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ, ಬಾಯಿಲ್ಲದವರಂತೆ ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಅದರ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಬದುಕುತ್ತಿರುವ ಬಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗ ಮತ್ತು ಗಿರಿಜನರ ನೋವಿನ ಕಥನವೇ ಆಗಿದೆ. ಈವರೆಗೆ ಸಮಾಜದ ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬಾರದಂತೆ ಮುಚ್ಚಿ ಹೋಗಿರುವ ಇವರ ಇತಿಹಾಸದ ಪುಟಗಳನ್ನು ತೆರೆದು ನೋಡಿದರೆ, ಗಿರಿಜನರನ್ನು ನಿರಂತರ ಶೋಷಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕ್ರೌರ್ಯಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ವಂಚನೆಗೆ ಇಷ್ಟೊಂದು ಕರಾಳ ಮುಖಗಳು ಹಾಗೂ ಕೈಗಳು ಇದ್ದವೆ? ಎಂದು ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅರಣ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳು, ಕಂದಾಯ ಇಲಾಖೆಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ಪೊಲೀಸರು, ಜಮೀನ್ದಾರರು. ಹಣ ಲೇವಿದಾರರು, ಮರದ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ತೆರಳಿ, ತಣ್ಣಗೆ ಹೊರಜಗತ್ತಿಗೆ ತಿಳಿಯದ ಹಾಗೆ ಇಲ್ಲಿನ ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಲೈಂಗಿಕವಾಗಿ ಶೋಷಿಸಿದ ವಿದ್ವಾಂಸರು, ಎಲ್ಲರೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಪಾಲುದಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಹೊರ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಭಾರತದ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿ, ಭಾರತದ ಗಿರಿಜನ ಪ್ರಪಂಚದ ಪಿತಾಮಹ ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ವೇರಿಯರ್ ಎಲ್ವನ್ ಎಂಬ ಜಗತ್ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಮಾಜ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಎಂದರೆ, ನಿಮಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಇದು ಕಟು ವಾಸ್ತವದ ಸಂಗತಿ. ಗಿರಿಜನರ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಿದ ವೇರಿಯರ್ ಎಲ್ವಿನ್ ಎಂಬ ವಿದ್ವಾಂಸನ ವಂಚನೆಯ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮೆದುರು ದಾಖಲೆ ಸಹಿತ ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.

1902 ರಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಜನಸಿದ ವೇರಿಯರ್ ಎಲ್ವಿನ್ ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ವಿ.ವಿ.ಯಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿ ಮುಗಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಕೆಲ ಕಾಲ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಉಪನ್ಯಾಸಕನಾಗಿದ್ದ. 1927ರಲ್ಲಿ ಪೂನಾ ಮೂಲದ ಮಿಷನರಿ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಕ್ರೈಸ್ತ ಮಿಷನರಿಯಾಗಿ (ಪಾದ್ರಿ) ಬಂದ ಇವನಿಗೆ ಧರ್ಮ ಪ್ರಚಾರದ ಜೊತೆಗೆ ಮತಾಂತರ ಮಾಡುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ವಹಿಸಲಾಯಿತು. 1930-40 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಈಶಾನ್ಯ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಭಾರತದ ಅರಣ್ಯದ ನಡುವೆ ಇದ್ದ ಆದಿವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯದ ಸೇವೆ ನೀಡುವುದರ ಮೂಲಕ ಅವರ ಮನ ಪರಿವರ್ತಿಸಿ, ಕ್ರೈಸ್ತ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತಿಸುವುದು ಅಂದಿನ ಮಿಷನರಿಗಳ ಗುಪ್ತ ಅಜೆಂಡವಾಗಿತ್ತು. ಈಶಾನ್ಯ ಭಾರತದ ಅಸ್ಸಾಂ, ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್. ಮಿಜೋರಾಂ, ತ್ರಿಪುರ ಮುಂತಾದ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಿಷನರಿಗಳು ಈ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು. ಆದರೆ, ಮಧ್ಯ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವ ಭಾರತದ, ಅಂದಿನ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ, ಒರಿಸ್ಸಾ, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ, ಆಂಧ್ರ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗವನ್ನು ಪರಿವರ್ತಿಸುವಲ್ಲಿ ಮಿಷನರಿಗಳು ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬದುಕಿದ್ದ ಐನೂರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ನೆಲಮೂಲ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಮೈಗೂಡಿಸಿಕೊಂಡು ಆಚರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದವು. ಈ ಜನಾಂಗಳಲ್ಲಿ ಗೊಡ, ಕೋಯಾ, ಚೆಂಚೂ, ಕೊಂಡರೆಡ್ಡಿ, ಮರಿಯ, ಜನಾಂಗಗಳು ಪ್ರಮುಖವಾದವು.

1930 ರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಜಬಲ್ಪುರಕ್ಕೆ ಬಂದ ವೇರಿಯರ್ ಎಲ್ವಿನ್ ಮಿಷನರಿಯ ಪಾದ್ರಿ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತೊರೆದು, ಭಾರತದ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗಗಳ ಬದುಕು, ಅವರ ನಂಬಿಕೆ, ಆಚಾರ, ವಿಚಾರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಬೆಳಸಿಕೊಂಡ. ಜೊತೆಗೆ ಗಾಂಧೀಜಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಚಿಂತನೆಗಳಿಂದ ಕೂಡ ಪ್ರಭಾವಿತನಾಗಿದ್ದ. ಈ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಜಬಲ್‌ಪುರದ ಒಬ್ಬ ಆದಿವಾಸಿಯನ್ನು ಭಾಷಾಂತರಕ್ಕಾಗಿ ಸಹಾಯಕನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಕ್ಯಾಮರಾ ಮತ್ತು ಟೈಪ್‌ರೈಟರ್ ಜೊತೆ ಆರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದು ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದ ಜೊತೆ ವಾಸಿಸತೊಡಗಿದ. ಒಂದು ದಶಕದ ಕಾಲ ಆದಿವಾಸಿಗಳ ಜೊತೆ ವಾಸಿಸಿ, ಅವರ ಬದುಕನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡತೊಡಗಿದ. ಈ ಕುರಿತಂತೆ ಜಗತ್ತಿನ ಅನೇಕ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಲೇಖನ ಬರೆಯತೊಡಗಿದ.

ಇದೇ ವೇಳೆ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯಾಗಿದ್ದ ಎಲ್ವಿನ್, ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದ ವಿಶ್ವಾಸಗಳಿಸುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ 1940 ರ ಏಪ್ರಿಲ್ 4 ರಂದು ತನ್ನ 38 ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತನಗಿಂತ 25 ವರ್ಷ ಚಿಕ್ಕವಳಾದ 13 ವರ್ಷದ ರಾಜಗೊಂಡ ಎಂಬ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದ ನಾಯಕನೊಬ್ಬನ ಮಗಳಾದ ಕೋಶಿ ಎಂಬಾಕೆಯನ್ನು ಮದುವೆಯಾದ. ಮೊದಲು ಈ ಪ್ರಸ್ತಾಪಕ್ಕೆ ಆಕೆಯ ತಂದೆ ಪ್ರತಿರೋಧ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರೂ ನಂತರ ಬಿಳಿಸಾಹೇಬನ ಜೊತೆ ಮಗಳು ಸುಖವಾಗಿರಲಿ ಎಂಬ ಆಸೆಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಸೂಚಿಸಿದ್ದ. ವಿವಾಹದ ನಂತರ ಬಸ್ತರ್ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದು ನೆಲೆಸಿದ ಎಲ್ವಿನ್ ಆಕೆಯ ಜೊತೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾ, ಭಾರತದ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಬಗ್ಗೆ 1940 ರಿಂದ 1947ರ ನಡುವಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೃತಿರಚಿಸಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ.  ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಹೊರಜಗತ್ತಿಗೆ ಗೊತ್ತಿರದ ಅನೇಕ ಬುಡಟ್ಟು ಜನಾಂಗಗಳ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು, ಅವರ ಆಹಾರ, ಉಡುಪು, ವಿಚಾರ, ನಂಬಿಕೆ, ಆಚರಣೆ ಇವುಗಳನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಶಿಸ್ತು ಬದ್ಧ ಅಧ್ಯಯನದ ಮೂಲಕ ಪರಿಚಯಿಸಿದ. ಇವನ ಆಸಕ್ತಿ ಅಂದಿನ ನಾಯಕರಾದ ನೆಹರೂರವರ ಗೆಳೆತನವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಜೊತೆಗೆ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯ ಅನುಯಾಯಿಯಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ ಭಾರತದ ಬಹುತೇಕ ನಾಯಕರ ನೇರ ಪರಿಚಯ ಅವನಿಗಿತ್ತು.

1947ರಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಿಕ್ಕ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವೇರಿಯರ್ ಎಲ್ವಿನ್ ಭಾರತೀಯ ಪೌರತ್ವ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ. ಈತನ ಭಾರತದ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿದ ಪ್ರಧಾನಿಯಾದ ನೆಹರೂರವರು ವೇರಿಯರ್ ಎಲ್ವಿನ್‌ನನ್ನು ಈಶಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವ ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕುರಿತಂತೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಲು ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಯನ್ನಾಗಿ ನೇಮಕ ಮಾಡಿದರು.

ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ’ಗೊಂಡ’ ಜನಾಂಗದ ಹೆಣ್ಣು ಮಗಳು ಕೋಶಿಯ ಜೊತೆ ದಾಂಪತ್ಯ ಜೀವನ ನಡೆಸಿದ ವೇರಿಯರ್ ಎಲ್ವಿನ್, ಅವಳಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಗಂಡು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪಡೆದ. 1951ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನಿ ನೆಹರೂರವರು ಈತನನ್ನು ಆಂಥ್ರಪಾಲಜಿಕಲ್ ಸರ್ವೆ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾದ ಡೆಪ್ಯೂಟಿ ಡೈರಕ್ಟರ್ ಹುದ್ದೆಗೆ ನೇಮಕ ಮಾಡಿದಾಗ, ವೇರಿಯರ್ ಎಲ್ವಿನ್‌ನ ವಾಸ್ತವ್ಯ ಬಸ್ತರ್ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಈಶಾನ್ಯ ಭಾಗದ ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್‌ಗೆ ಬದಲಾಯಿತು. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕೋಶಿಯನ್ನು ತೊರೆದು ತನ್ನ ಹಿರಿಯ ಮಗು ಜವಹರ್ ಸಿಂಗ್‌ನನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ನಾಗಲ್ಯಾಂಡ್‌ನತ್ತ ಪಯಣ ಬೆಳಸಿದ. ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ವಿನ್ ಕೋಶಿಯತ್ತ ಮತ್ತೆ ತಿರುಗಿ ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ಆಕೆ ಅವನ ಪಾಲಿಗೆ ಬಳಸಿ ಬಿಸಾಡಿದ ಬಟ್ಟೆಯಾಗಿದ್ದಳು. ಎಲ್ವಿನ್ ಆಕೆಯನ್ನು ತ್ಯೆಜಿಸಿದಾಗ ತುಂಬು ಗರ್ಭಿಣಿಯಾಗಿದ್ದ ಈ ಬುಡಕಟ್ಟು ಹೆಣ್ಣುಮಗಳು, ಅವನ ನಿರ್ಗಮನದ ನಂತರದ ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಗಂಡುಮಗುವಿಗೆ ಜನ್ಮವಿತ್ತಳು.

ಕೋಶಿಯ ಜೊತೆ ದಾಂಪತ್ಯ ಜೀವನ ನಡೆಸಿ, ದೇಶದ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡಿ, ನೆಹರೂ ಮುಂತಾದವರಿಗೆ ಆಕೆಯನ್ನು ಪತ್ನಿಯೆಂದು ಪರಿಚಯಿಸಿ, ಅವರ ಜೊತೆ ಔತಣಕೂಟದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡು. ನಂತರ ಏಕಾಏಕಿ ಅವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅನಾಥೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಹೋದ ವೇರಿಯರ್ ಎಲ್ವಿನ್ ವಿರುದ್ಧ ಆತನಿಗೆ ಬಸ್ತರ್ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕನಾಗಿ ದುಡಿದಿದ್ದ ಶ್ಯಾಮರಾವ್ ಹಿವಾಳೆ ಎಂಬಾತ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಮೊಕದ್ದಮೆ ದಾಖಲಿಸಿದ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮ ಪ್ರತಿ ತಿಂಗಳು ಕೋಶಿಗೆ 25 ರೂಪಾಯಿ ಮಾಸಿಕ ಜೀವನಾಂಶ ದೊರೆಯುವಂತಾಯಿತು. ಆ ವೇಳೆಗಾಗಲೆ ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ನಾಗಾ ಜನಾಂಗದ ಲೀಲಾ ಎಂಬಾಕೆಯನ್ನು ಎಲ್ವನ್ ಎರಡನೇ ವಿವಾಹವಾಗಿದ್ದ.

ಇತ್ತ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಜಬಲ್‌ಪುರ್ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಾಜಿ ಪತಿ ಎಲ್ವಿನ್ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ 25 ರೂಪಾಯಿ ಮಾಸಾಶನದಲ್ಲಿ ಬಾಡಿಗೆ ಕೊಂಠಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯ ಮಗನ (ವಿಜಯ) ಜೀವನ ದೂಡುತ್ತಿದ್ದ ಕೋಶಿಗೆ 1964ರಲ್ಲಿ ವೇರಿಯರ್ ಎಲ್ವಿನ್ ನಿಧನಾನಂತರ ಮಾಸಾಶನ ನಿಂತು ಹೋಯಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ದಿಕ್ಕು ತೋಚದ ಕೋಶಿ ತನ್ನ ಮಗನ ಜೊತೆತನ್ನ ಊರಾದ ಅದೇ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ದಿಂಡೊರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ರೈತ್ವಾರ್ ಎಂಬ ಹಳ್ಳಿಗೆ ಬಂದು ವಾಸಿಸತೊಡಗಿದಳು.

1964ರ ಪೆಬ್ರವರಿ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿಮಿತ್ತ ದೆಹಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದ ವೇರಿಯರ್‌ ಎಲ್ವಿನ್ ತನ್ನ 62ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೃದಯಾಘತದಿಂದ ತೀರಿಕೊಂಡ. ಆವೇಳೆಗೆ ಅವನು ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದ, ಕೊಟ್ಯಾಂತರ ರೂಪಾಯಿ ಬೆಲೆ ಬಾಳುವ ಕೊಲ್ಕತ್ತ ನಗರದ ಮನೆ ಮತ್ತು ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಇದ್ದ 60 ಎಕರೆ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಎಲ್ಲವೂ ಎರಡನೇ ಪತ್ನಿ ಲೀಲಾಳ ಪಾಲಾದವು. ಎಲ್ವಿನ್ ಸಾಕಿ ಬೆಳಸಿದ್ದ ಹಿರಿಯ ಮಗ ಜವಹರ್ ಸಿಂಗ್ ಭಾರತೀಯ ಸೇನಾ ವಿಭಾಗದ ಅಸ್ಸಾಂ ರೈಫಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿದ್ದ, ಆದರೆ, ಮಿತಿ ಮೀರಿದ ಮಧ್ಯಪಾನದಿಂದ ಅತಿ ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದ. 1964ರಲ್ಲಿ ವೇರಿಯರ್ ಎಲ್ವಿನ್ ಮರಣಾನಂತರ ಅವನ ಮಹತ್ತರ ಕೃತಿ “The tribal world of Verier Elwin” ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. (ಇದನ್ನು ನಮ್ಮ ಕನ್ನಡದ ಜಾನಪದ ತಜ್ಞ ಡಾ.ಹೆಚ್. ಎಲ್.ನಾಗೇಗೌಡ “ವೇರಿಯರ್ ಎಲ್ವಿನ್‌ನ ಗಿರಿಜನ ಪ್ರಪಂಚ” ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅನುವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ.)

ಜಬಲ್‌ಪುರದಿಂದ 375 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದ ದಿಂಡೋರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅರಣ್ಯದ ನಡುವೆ ಇರುವ ರೈತ್ವಾರ್ ಎಂಬ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಮಗನ ಜೊತೆ ಇದ್ದ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದ ಹೆಣ್ಣುಮಗಳು ಕೋಶಿ ಈಗ ಅಕ್ಷರಶಃ ಏಕಾಂಗಿ. ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಚೌಕಟ್ಟು (ಪೊಟೋ ಪ್ರೇಮ್) ಹಾಕುವ ಕಾಯಕದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಎರಡನೇ ಮಗ ವಿಜಯ್ ಕೂಡ ತನ್ನ ಪತ್ನಿ ಮತ್ತು ಮೂರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಅನಾರೋಗ್ಯದಿಂದ ತೀರಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಸೊಸೆ ಮತ್ತು ಮೂವರು ಮೊಮಕ್ಕಳೊಂದಿಗೆ ಬದುಕುತ್ತಿರುವ ವೃದ್ಧೆ ಕೋಶಿಗೆ ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ ಸರ್ಕಾರ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೀಡುತ್ತಿರುವ 600 ರೊಪಾಯಿ ಮಾಸಾಶನವೇ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ. ಸೊಸೆ ಕೃಷಿ ಕೂಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕಳಾಗಿ ದುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ.

ವೇರಿಯರ್ ಎಲ್ವಿನ್ ಇಂದು ಜಗತ್ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಲೇಖಕನಾಗಿ, ಸಮಾಜ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನಾಗಿ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಪರಿಚಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಎಪ್ಪತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೃತಿಗಳು ಈಗಲೂ ಪ್ರತಿಷ್ಟಿತ ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾಶನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಮರು ಮುದ್ರಣಗೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ. ಭಾರತವೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಜಗತ್ತಿನ ನೂರಾರು ವಿ.ವಿ.ಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಕೃತಿಗಳು ಸಮಾಜ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಪಠ್ಯಗಳಾಗಿವೆ. ಇದರಿಂದ ಬರುವ ಗೌರವ ಧನ ಎರಡನೇ ಪತ್ನಿ ಲೀಲಾ ಕುಟುಂಬದ ಪಾಲಾಗುತ್ತಿದೆ.ಆದರೆ, ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಮೈ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಹಂಚಿಕೊಂಡ ಆದಿವಾಸಿ ಹೆಣ್ಣುಮಗಳು, ಕೋಶಿ ಇಂದು ವೃದ್ಧೆಯಾಗಿ ಒಂದು ಹಿಡಿ ಅನ್ನಕ್ಕಾಗಿ ಸರ್ಕಾರ ನೀಡುವ ಹಣಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಾ ಕೂತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಅವಳ ಬಳಿ ಇರುವ ಆಸ್ತಿಯೆಂದರೆ, ವೇರಿಯರ್ ಎಲ್ವಿನ್ ನ ಒಂದು ಕಪ್ಪು ಬಿಳುಪಿನ ಭಾವಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ಅವನ ಜೊತೆ ಸುತ್ತಾಡಿದ ನೆನಪುಗಳು ಮಾತ್ರ.

ವೇರಿಯರ್ ಎಲ್ವಿನ್ ತನ್ನ ಆತ್ಮ ಕಥನದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಎರಡು ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ, “ನಾನು ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದ ಒಬ್ಬ ಹೆಣ್ಣು ಮಗಳ ಜೊತೆ ಜೀವನ ನಡೆಸಿದ್ದೆ, ಅದು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗದ ಅವ್ಯಕ್ತ ನೋವಿನ ಕಥೆ,” ಎಂದಷ್ಟೇ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇತಿಹಾಸದ ಕಾಲಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹೂತುಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ವೇರಿಯರ್ ಎಲ್ವಿನ್‌ನ ಈ ವಂಚನೆಯ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ತೆರೆದಿಟ್ಟವನು ರಮಣ್ ಕೃಪಾಳ್ ಎಂಬ ಜಬಲ್‌ಪುರ್ ಮೂಲದ ಪತ್ರಕರ್ತ. ಆನಂತರ 2008ರಲ್ಲಿ ಈ ಪತ್ರಕರ್ತನ ಲೇಖನವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ, ಕೋಶಿಯನ್ನು ಸಂದರ್ಶನ ಮಾಡಿದ ಲಂಡನ್‌ನಿನ ಬಿ.ಬಿ.ಸಿ. ಚಾನಲ್ “British scholar’s Indian widow in penury” (ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಿದ್ವಾಂಸ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ವಿಧವೆಯೊಬ್ಬಳ ಬಡತನ) ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ 30 ನಿಮಿಷದ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಿಸಿ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಿತು.

ದುರಂತ ಮತ್ತು ನೋವಿನ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ, ಅಕ್ಷರ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಿಂದ ವಂಚಿತವಾಗಿದ್ದ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದಿಂದ ಬಂದಿದ್ದ ಕೋಶಿ ಎಂಬ ಆ ಹೆಣ್ಣುಮಗಳಿಗೆ ಇದ್ದ ಬದ್ಧತೆ ವಿದ್ವಾಂಸ ಮತ್ತು ಜಗತ್ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಮಾಜ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಎನಿಸಿಕೊಂಡ ವೇರಿಯರ್ ಎಲ್ವಿನ್‌ಗೆ ಇರಲಿಲ್ಲ.

ತನ್ನ ಮೊದಲ ಮಗುವಿನ ಗರ್ಭಿಣಿಯಾಗಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಎಲ್ವಿನ್ ಕೋಶಿಯನ್ನು ಮುಂಬೈ ನಗರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದಿದ್ದ. ಅಂದು ರಾತ್ರಿ ಆಕೆ ನೆಹರೂ ಜೊತೆ ಔತಣ ಕೂಟದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿದ್ದಳು. ಗರ್ಭಿಣಿಯಾಗಿದ್ದ ಕೋಶಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಮಾತನಾಡಿಸಿದ ನೆಹರೂರವರು, ‘ಗಂಡು ಮಗುವಾದರೇ, ಏನು ಹೆಸರು ಇಡುತ್ತಿಯಾ?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದರು, ಅದಕ್ಕೆ ಕೋಶಿ, ಗಂಡು ಮಗುವಾದರೆ ನಿಮ್ಮ ಹೆಸರು ಇಡುತ್ತೀನಿ ಎಂದು ಮುಗ್ಧವಾಗಿ ನಕ್ಕು ಹೇಳಿದ್ದಳು. ಅವಳ ಮಾತಿನಿಂದ ಖುಷಿಯಾದ ನೆಹರೂ ಆಕೆಗೆ ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿಯ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದರು. ಆನಂತರ ಗಂಡು ಮಗುವಾದಾಗ ಕೋಶಿ ನೆಹರೂಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಮಾತಿನಂತೆ ತನ್ನ ಮಗುವಿಗೆ ಜವಹರ ಸಿಂಗ್ ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿದಳು. ಇಂತಹ ಬದ್ಧತೆ ಎಲ್ವಿನ್‌ಗೆ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ, ಇಂದು ಕೋಶಿಯ ಬದುಕು ಈ ರೀತಿ ಬೀದಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

(ಮುಂದುವರಿಯುವುದು)